Lịch sử giữa luật hình sự Việt Nam thời phong kiến trong tương quan với luật hình sự phương Tây

Khảo về luật pháp Việt Nam thời kỳ phong kiến, phần lớn, là nghiên cứu luật hình sự. Bởi pháp luật Việt Nam thời kỳ phong kiến, có phần lớn quy phạm là quy phạm pháp luật hình sự, quy định những hành vi bị cấm và hình phạt đối với các hành vi đó.

Những Bộ luật hình sự thành văn đã có ở Việt Nam có thể kể đến như:

  1. Hình thư thời Lý năm 1042
  2. Quốc triều hình luật thời Trần (thế kỷ 14)
  3. Bộ luật Hồng Đức năm 1483
  4. Hoàng Việt luật lệ thời vua Gia Long (thế kỷ 19)

Khi đối sánh với pháp luật Anglo-Saxon (người Anh cổ) và pháp luật Châu Âu lục địa thời trung cổ, tôi thấy có một số phát hiện rất thú vị. Dù Việt Nam cách các bộ tộc hay đất nước kia hàng trăm ngàn cây số, nhưng hoá ra con người cũng có những cách giống nhau khi tiếp cận vấn đề: Làm sao để bảo vệ xã hội nói chung khỏi tội phạm? Để giải quyết bài toán vĩ mô ấy, một công cụ hữu hiệu đã được con người tạo ra, đó là luật hình sự. Đến lượt mình, luật hình sự cụ thể hoá câu hỏi đó bằng: “Làm thế nào để bảo vệ các khách thể rất quan trọng cho sự tồn tại và phát triển của xã hội khỏi hành vi xâm hại hoặc đặt khách thể vào tình trạng đe doạ bị xâm hại được?”

  1. Hình thư thời vua Lý (thế kỷ 11) (lưu ý: ảnh hưởng bởi Phật giáo)
  • Chịu ảnh hưởng lớn của BLHS thời Đường
  • Chuộc tội bằng tiền
  • Nổi bật với hệ thống ngũ hình (5 hình phạt): xuy – trượng – đồ – lưu – tử (đánh roi – đánh gậy – lao động khổ sai – lưu đày – tử hình)

Trong số đó, tôi thấy thích thú nhất khi phát hiện Hình như thời vua Lý đã chấp nhận việc “chuộc tội bằng tiền”.

Đây là một điều mà chúng ta không còn thấy ở BLHS ở Việt Nam ngày nay. Người phạm tội, dù là tội ít nghiêm trọng, hay tội rất nghiêm trọng, cũng đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự, và khi đã bị Toà định tội danh và đến bước quyết định hình phạt, nếu bị Toà tuyên phải chấp hành hình phạt, thì sẽ phải căn cứ vào pháp luật. Thân nhân của người phạm tội không thể đến Toà và mang ngàn ngân lượng đến để cầu xin cho người đó được tha bổng.

Xa xôi ở xứ Anglo-Saxon, và cả xứ người Hà Lan cổ (Franc Salion) khoảng 500 năm SCN, Nhà nước đã quy định hành vi trộm cắp không bị trả thù bằng bạo lực nữa, mà sẽ nộp tiền hoặc hiện vật (wergild). Phần tiền hoặc hiện vật này, một phần sẽ sung công quỹ, một phần được đem bồi thường cho nạn nhân. Cũng có thể có cách hiểu rằng, đây đơn thuần chỉ là sự ghi nhận của nhà nước về hình phạt tiền, một hình phạt không gây đau đớn về thể xác hay tra tấn dã man, và từ đó cho rằng, đây không phải dạng chuộc tội bằng tiền. Cũng có tài liệu cho rằng, đây là cách mà nhà nước thời Anglo-Saxon gia tăng nguồn thu nhập. Thay vì để hai bên tự trả thù một cách rất hoang dã, đẫm máu, và không hồi kết, Nhà nước thời Anglo-Saxon đã tạo ra thiết chế Tòa án để phân xử giữa hai bên.

Tôi đồng ý với cả hai cách hiểu. Nhưng dù gì, thì ví dụ về “chuộc tội bằng tiền” hay cho phép nộp tiền hoặc tài sản đối với các tội xâm phạm sở hữu cũng là một bước tiến lớn trong cách các nhà lập pháp trung cổ nghĩ về hình phạt.

2. Quốc triều hình luật thời Trần (thế kỷ 14)

  • Tinh thần toát lên từ bộ luật này là sự dã man của các hình phạt về thân thể
  • Phân tầng trách nhiệm hình sự ở thời này có thể được minh hoạ qua ví dụ về tội trộm cắp. Tội trộm cắp được chia ra làm 3 khung, khung đầu tiên ứng với hình phạt “thích chữ vào trán”, khung thứ hai là “chặt một ngón chân”, khung thứ ba là “tử hình”

Sự dã man của Quốc triều hình luật thời Trần làm tôi liên tưởng đến Đêm trường trung cổ ở Đức và Pháp. Chẳng hạn, Sắc lệnh của Pháp (1534) thậm chí đã ấn định rõ: Hình phạt phải gây ra cảm giác khiếp sợ làm cho thần dân sợ hãi. Thi hành án được tiến hành công khai như “một vở trình diễn” (ví dụ như treo cổ hoặc phanh thây công khai trước đám đông). Ý nghĩa của việc làm này là khiến cho nỗi sợ găm vào trong tâm trí của người dân, chính là dấu tích của thực hiện mục đích “phòng ngừa chung” trong LHS hiện đại.

3. Bộ luật Hồng Đức thời Hậu Lê (thế kỷ 15) (lưu ý: ảnh hưởng bởi Nho giáo)

  • Kỹ thuật lập pháp công phu, và là đỉnh cao lập pháp trong thời kỳ phong kiến Việt Nam
  • Có sự tiếp thu bộ luật hình sự ở TQ
  • NHƯNG: giữ và thể hiện những giá trị văn hoá bản địa và đặc trưng của người Việt Nam
  • Mặc dù có kỹ thuật lập pháp công phu, Bộ luật Hồng Đức chưa quy định khái niệm chung về tội phạm, mà có quy định về Thập ác – là 10 đại tội (mưu phản, mưu đại nghịch, mưu bạn…)

Phân tích một chút về điểm cuối cùng. Đó là nhìn chung, luật hình sự thời phong kiến đã thể hiện rõ 2 điều mà khác với luật hình sự thời hiện đại. Đó là:

  • Khách thể: Quyền lực của nhà vua, chế độ phong kiến, các giá trị đạo đức trong Nho giáo
  • Tội phạm hoá âm mưu phạm tội: Đây là điều đã bị xoá bỏ trong luật hình sự thời hiện đại